Aller au contenu

Tamachekkan

Wikipedia, ɔnsikopedi hɔrɔn ka nyɛ

A ka yɛrɛtɔgɔ: ⵜⴰⵎⴰⵌⴰⵆ (tǝmajǝq)

Jamana minw bɛ a fɔ: Mali, Burkina Faso, Alizeri

Duguw : Gao, Kidal, Timbuktu

Ofisyɛli jatemaso: Mali (jamana kan)

Mɔgɔ caman bɛ a fɔ: 500 000 (2014)

A ka ɲɛnamaya : a bɛ se ka ɲɛnabɔ

Tamachek bɛ Afriki kanw la, a bɛ Afro-Asiatik makrofam kɔnɔ, Berber-Guanche fam, Berber famaden, Touareg bolo, ani worodugu jɛkulu kɔnɔ.

Tɔgɔ

A ka yɛrɛtɔgɔ — ⵜⴰⵎⴰⵌⴰⵆ — bɔra -máːšæɤ- la, min kɔrɔ ye « Touareg kɛlɛkɛla ». Berber kanw ka yɛrɛtɔgɔ ⵜⴰⵎⴰⵥⵉⵖⵜ ye a balimakɛ ye.

Touaregw ka sigi daminɛna Burkina Faso 1850 san kɔnɔ fɛ, kasaara ye o kɛ. O kama Tamachek ka jɛya Burkina Faso kɔrɔn-tlebi fɛ.

Bɔ 1970 daminɛ kɛmɛ fo 1985, kasaara tun bɛ na, a ye baganw caman faga, mɔgɔ kete fana ban, o ye miigrasiyɔn kura daminɛ Alizeri.

1990–1995 Touareg kɛlɛ kɔfɛ, mɔgɔ wɛrɛw seginna u ka jamana la. 2000 sanw daminɛ la, mɔgɔ caman seginna u ka sigi yɔrɔw, dɔw tu miigra la Burkina Faso.

Bi ka ɲɛnabɔ

[yɛlɛma | modifier le wikicode]

Tamachek bɛ se ka ɲɛnabɔ (menacé) bi.

A ka yɔrɔ (Aire) ni mɔgɔ caman

A bɛ Mali kɔrɔn-tlebi fɛ (Gao, Kidal, Timbuktu), ani Burkina Faso kɔrɔn-tlebi fɛ (Lorum, Yatenga, Oudalan). Mɔgɔ wɛrɛw bɛ Alizeri (Ahaggar, Tidikelt, Touat).

Mɔgɔ caman (2014): 500 000 (Mali: 378 000, Burkina Faso: 122 000). 2004 san kɔnɔ tun ye 270 000.

Tamachek bɛ fɔ ni mɔgɔ bɛɛ (bɛɛrɛw ni denmisɛnw). A bɛ kɛ kan filanan ye Koyra Chiini, Koyraboro Senni, ni Tadasaksak fɔlaw fɛ.

Mali faamabolo bɛ kalanw kɛ Tamachek la mɔgɔba (adultes) fɛ. A bɛ kalan fana sukuluba (école primaire) la, a bɛ fɔ radio ni télévision fana.

Mɔgɔ caman bɛ Islam dɛmɛ, u bɛ bagan mara (élevage) kɛ. U ca bɛ sigi dugu kɔrɔw la, u bɛ nɔnɔ ni foromijɛ (fromage) dumun.

Dialektuw (Dialects)

Ethnologue ye a fɔ ko dialekti fila bɛ: Tadghak (Kidal) ni Timbuktu.

Glottolog fana bɛ Tadghak fɔ.

Jeffrey Heath (Ameriki kankalanba) ye a fɔ ko atakiri (parlers) saba bɛ:

  1. Kal-Ansar (Timbuktu)
  2. Gao, Kidal, ani Timbuktu
  3. Gourma-Rharous ni Ansongo (Gao)

Kal-Ansar ka dialektuw bɛ wɔrɔtigi (voyelle) ɲɔgɔnɲɔgɔnnyɛ (harmonie) dɔgɔ. U bɛ arabi kanw caman fana (ħ, ʕ)

Tamachek bɛ sɛbɛn ni Tifinagh (VI kɛmɛ kɛmɛ), ni Latin. Ofisyɛli latini sɛbɛnni saba bɛ: Mali, Burkina Faso, Niger.[1]

Mɔgɔ wɛrɛw minw kalanta arabi teoloji la, u bɛ arabi sɛbɛnni fana kɛ.

Mali ka latini sɛbɛnni (1967, 1982):

A bɛ latini lɛtɛri 36 ye: A a, Ă ă, B b, D d, Ḍ ḍ, E e, Ǝ ǝ, F f, G g, Ɣ ɣ, H h, Ḥ ḥ, I i, J j, K k, L l, Ḷ ḷ, M m, N n, Ŋ ŋ, O o, Q q, R r, S s, Ṣ ṣ, Š š, T t, Ṭ ṭ, U u, W w, X x, Y y, Z z, Ž ž, Ẓ ẓ, ʔ.

Niger ka latini sɛbɛnni (1999):

Lɛtɛri 42: A a, Â â, Ă ă, Ǝ ǝ, B b, C c, D d, Ḍ ḍ, E e, Ê ê, F f, G g, I i, Î î, J j, ǰ, Ɣ ɣ, H h, K k, L l, Ḷ ḷ, M m, N n, Ŋ ŋ, O o, Ô ô, Q q, R r, S s, Ṣ ṣ, Š š, T t, Ṭ ṭ, U u, Û û, W w, X x, Y y, Z z, Ẓ ẓ, Ǧ ǧ.

Burkina Faso ka latini sɛbɛnni:

A ye Mali ka sɛbɛnni ye, nka u bɛ ⟨ǵ⟩ kɛ ⟨j⟩ ɲa, ani u bɛ sirimakɛn (circonflexe) kɛ.

Tifinagh lɛtɛriw:

b ⵀ, d ⴷ, ḍ ⴹ, f ⵊ, g ⴶ, ɣ ⵗ, h ⵂ, k ⴾ, l ⵍ, m ⵎ, n ⵏ, q ⵆ, r ⵔ, s ⵙ, ṣ ⵙ, š ⵛ, t ⵜ, ṭ ⵜ/ⵟ, w ⵓ, x ⵈ, y ⵉ, z ⵣ, ẓ ⵌ/ⵤ, ž ⵣ.

Bolenna (accent) bɛ sɛbɛn ni akut (´) ani grav ( ̀).

Kankalan jatemaso

[yɛlɛma | modifier le wikicode]

Fonɛtiki ni Fonoloji

Voyelles:

[i], [u], [ə], [e], [o], [ɑ], [a], [æ]

Voyelles kukuw: [iː], [uː], [əː], [eː], [oː], [ɑː], [aː]

Voyelle nɔw: [ĩ], [ũ], [ə̃], [ẽ], [õ], [ɑ̃], [ã]

Diƥtonguw tɛ yen. Banbali kɔnɔ, voyelle kukuw de bɛ se ka kɛ.

Kɔnɔnw :

[p], [t], [tˤ], [tʃ], [k], [q], [ʔ], [b], [bˤ], [d], [dˤ], [g], [gʲ], [f], [s], [sˤ], [ʃ], [χ], [ħ], [h], [hˤ], [z], [zˤ], [ʒ], [ɣ], [ʁ], [ʕ], [d͡ʒ], [m], [n], [ɲ], [ŋ], [l], [ɫ], [lˤ], [r], [w], [j].

[ p, tˤ, sˤ, ɫ, q, ħ, ʕ, ʔ ] bɔra arabi kan na.

Bolenna :

Verbuw kɔnɔ, bolenna bɛ kɛ kɛmɛ fɔlɔ (premier) walima kɛmɛ na kɔrɔ (avant-dernier) la. Nka statif (résultatif) ni inaccompli duratif (continu) ka bolenna bɛ siri jɔ.

Mɔrfɔloji

Tɔgɔw (Noms):

Rɔ fila bɛ: cɛya ni musoya.

Jɔli (nombre) fila: kelen ni caman.

Afiksi bɛ kɛ: -æ-/-ə, -a-, -e- , i- .

Musoya bɛ t-…-t (kelen) ni t-…-t-t (kelen ni voyelle kɔfɛ).

Caman: suffixe -en/-ten (musoya) ani -æn/-tæn (cɛya).

Exɛmpulu:

  • æxxú – « fagaɲɛmɔgɔ » (cɛya, kelen)
  • i-xxú-tæn – « fagaɲɛmɔgɔw » (cɛya, caman)
  • t-æ-s-ȁnan-t – « nɔnɔkɔrɔba » (musoya, kelen)
  • t-i-s-ànan-t – « nɔnɔkɔrɔbaw » (musoya, caman)

Adlɔg ə̀n bɛ kɛ ka jɔni jira:

t-e-fæ̏tel-t ən bə́t̩ron – « gaz ka lampi »

Préfixe kɔnɔw ni bolenna:

Subjɛti (sujet) minw bɛ taga verbu kɔfɛ, u ka préfixe bɛ dɔgɔya. Bolenna bɛ bɔ ka taa kɛmɛ kɔrɔfɛ.

Verbu:

Verbu bɛ kɛ ni mɔgɔ, jɔli , ni rɔ .

Exɛmpulu: ə̀jjəš « don » (impératif 2e personne):

  • Kelen – ə̀jjəš
  • Caman cɛya – ə̀jjə̏š-æt
  • Caman musoya – ə̀jjə̏š-mæt

Wati saba (temps): parfait, inaccompli bref, inaccompli duratif (différents par apophonie).

Ex: òšæl (parfait) → òšal (résultatif). Négatif: ə̀hlek → ə̀hlæk.

Inaccompli bref bɛ kɛ ni partikul àd.

Nɔnkeli (mode) saba: indicatif, impératif, prohibitif.

Diyatɛli (voix) wɛrɛw: causatif, médiopassif, passif, réciproque (ni préfixe ni apophonie).

Verbu bɛ se ka kɛ tɔgɔ (nom verbal) ye ni apophonie.

Hortatif: n-əkrəbbə̏-t-et – « an ka tɛmɛ! » (préfixe ni suffixe -et)

Futur: a-tt-ín ìtaw-æɤ – « n bɛ a yafa »

Partisip :

Bɛ ɲɛgɛn (accord) ni jɔli ani rɔ, nka tɛ mɔgɔ.

Klitik:

Bɛ siri ni kuma fɔlɔ (premier mot) na.

Sɛntaksi :

Kumaɲɔgɔn (ordre des mots) ye VSO (verbu – subjɛti – objɛti).

Ex: ənhæ̀y-æn médd-æn élu – « Cɛw ye sɔgɔlen (éléphant) ye »

Partikul futuru àd bɛ kɛ ni verbu fɔlɔ: àd i-jə́l – « a bɛ bɔ »

Lɛksik :

Arabi kan ka tilen ye Tamachek kan la. Arabi ka kumaw caman bɔra Islam ni Sharia la (dɔka, tili tɔgɔw, kalo tɔgɔw).

  1. Erreur Lua dans package.lua à la ligne 80 : module 'Module:Citation/CS1/Suggestions' not found.